ΜΕΡΟΣ Α΄
Όταν ακόμη και τα κόμματα έχουν ημερομηνία λήξης
Η πολιτική ιστορία της Κυπριακής Δημοκρατίας δεν γράφτηκε μόνο από τα κόμματα που άντεξαν στον χρόνο. Γράφτηκε και από εκείνα που γεννήθηκαν μέσα σε μεγάλες ιστορικές στιγμές, καθόρισαν εξελίξεις, συμμετείχαν στη διακυβέρνηση ή επηρέασαν τον δημόσιο διάλογο, αλλά στη συνέχεια χάθηκαν από τον πολιτικό χάρτη.
Από το 1960 μέχρι σήμερα, δεκάδες πολιτικοί σχηματισμοί εμφανίστηκαν με υψηλές προσδοκίες. Κάποιοι ιδρύθηκαν για να εκφράσουν νέες πολιτικές ιδέες, άλλοι γεννήθηκαν από προσωπικές φιλοδοξίες ή εσωκομματικές ρήξεις, ενώ αρκετοί δημιουργήθηκαν ως απάντηση στις μεγάλες εθνικές προκλήσεις του Κυπριακού.
Ελάχιστοι, όμως, κατάφεραν να επιβιώσουν.
Η ιστορία αποδεικνύει ότι στην πολιτική δεν αρκεί μια ισχυρή προσωπικότητα, μια εκλογική επιτυχία ή ακόμη και η συμμετοχή στην εξουσία. Όταν ένα κόμμα χάνει τον λόγο ύπαρξής του, αδυνατεί να ανανεωθεί ή παύει να εκφράζει την κοινωνία που το ανέδειξε, η φθορά γίνεται σχεδόν αναπόφευκτη.
Το αφιέρωμα αυτό δεν αποτελεί μια απλή καταγραφή κομμάτων που διαλύθηκαν. Είναι μια πολιτική ανατομία της ανόδου και της πτώσης τους. Μια διαδρομή έξι δεκαετιών που εξηγεί γιατί ορισμένοι πολιτικοί οργανισμοί μετατράπηκαν σε ιστορικές υποσημειώσεις, ενώ άλλοι κατάφεραν να παραμείνουν πρωταγωνιστές.
Το πρώτο πολιτικό σχήμα της Κυπριακής Δημοκρατίας
Το Πατριωτικό Μέτωπο: Η παράταξη που γεννήθηκε για να ιδρύσει το κράτος
Η πρώτη μεγάλη πολιτική δύναμη της ανεξάρτητης Κύπρου δεν ήταν κόμμα με τη σύγχρονη έννοια του όρου.
Το Πατριωτικό Μέτωπο, που δημιουργήθηκε το 1959 μετά τις Συμφωνίες Ζυρίχης – Λονδίνου, αποτέλεσε μια ευρεία πολιτική συσπείρωση γύρω από τον Αρχιεπίσκοπο Μακάριο Γ΄ ενόψει των πρώτων προεδρικών και βουλευτικών εκλογών του 1960.
Στις τάξεις του συνυπήρχαν πρώην αγωνιστές της ΕΟΚΑ, προσωπικότητες του κέντρου, τοπικοί παράγοντες και υποστηρικτές του Μακαρίου. Δεν διέθετε καταστατικό, οργανωμένη κομματική δομή ή σαφή ιδεολογική πλατφόρμα. Η συνοχή του βασιζόταν σχεδόν αποκλειστικά στο κύρος του πρώτου Προέδρου της Κυπριακής Δημοκρατίας και στον κοινό στόχο της σταθεροποίησης του νεοσύστατου κράτους.
Στις εκλογές του 1960 κυριάρχησε σχεδόν ολοκληρωτικά, εξασφαλίζοντας την πλειοψηφία των ελληνοκυπριακών εδρών και διαμορφώνοντας τον πρώτο κυβερνητικό πυρήνα της Δημοκρατίας.
Ωστόσο, όσο η Κυπριακή Δημοκρατία ωρίμαζε πολιτικά, το Πατριωτικό Μέτωπο άρχισε να χάνει τον αρχικό του ρόλο. Η εμφάνιση νέων πολιτικών τάσεων, οι διαφορετικές προσεγγίσεις στο Κυπριακό και η ανάγκη για πιο οργανωμένη κομματική εκπροσώπηση οδήγησαν σταδιακά στη διάχυσή του.
Δεν υπήρξε ποτέ επίσημη ανακοίνωση διάλυσης.
Απλώς, στα τέλη της δεκαετίας του 1960 είχε πάψει να λειτουργεί ως ενιαία πολιτική παράταξη.
Γιατί χάθηκε;
Το Πατριωτικό Μέτωπο δεν κατέρρευσε από εκλογική ήττα. Ολοκλήρωσε την ιστορική αποστολή για την οποία δημιουργήθηκε. Ήταν μια παράταξη μετάβασης και όχι ένα διαχρονικό πολιτικό κόμμα. Η εξέλιξη του πολιτικού συστήματος και η ανάγκη για οργανωμένους κομματικούς σχηματισμούς οδήγησαν φυσιολογικά στη διάλυσή του.
Η προσπάθεια να αποκτήσει κομματική μορφή ο μακαριακός χώρος
Το ΕΔΜΑ και η αναζήτηση πολιτικής ταυτότητας
Η αποδυνάμωση του Πατριωτικού Μετώπου άφησε ένα εμφανές κενό στον πολιτικό χώρο που στήριζε τον Μακάριο.
Στις αρχές της δεκαετίας του 1970 δημιουργήθηκε το Ενιαίον Δημοκρατικόν Μέτωπον Αναδημιουργίας (ΕΔΜΑ), το οποίο αποτέλεσε ουσιαστικά την πρώτη σοβαρή προσπάθεια να αποκτήσει ο μακαριακός χώρος μόνιμη κομματική έκφραση.
Σε αντίθεση με το Πατριωτικό Μέτωπο, το ΕΔΜΑ είχε πιο οργανωμένη πολιτική μορφή και φιλοδοξούσε να εκφράσει το πολιτικό κέντρο και τους υποστηρικτές του Προέδρου Μακαρίου σε μια περίοδο αυξανόμενων πολιτικών αντιπαραθέσεων.
Παρ' όλα αυτά, δεν κατάφερε ποτέ να εξελιχθεί σε μαζικό κόμμα.
Ένας από τους βασικούς λόγους ήταν ότι ο ίδιος ο Μακάριος απέφευγε να ταυτιστεί με έναν στενά κομματικό μηχανισμό. Προτιμούσε να διατηρεί τον ρόλο του υπερκομματικού ηγέτη, γεγονός που περιόρισε την οργανωτική ανάπτυξη του ΕΔΜΑ.
Οι δραματικές εξελίξεις του 1974 ανέτρεψαν οριστικά το πολιτικό σκηνικό. Το πραξικόπημα και η τουρκική εισβολή δημιούργησαν νέα δεδομένα και άνοιξαν τον δρόμο για τη δημιουργία νέων πολιτικών κομμάτων με διαφορετικές προτεραιότητες.
Το ΕΔΜΑ δεν άντεξε σε αυτή τη μετάβαση. Ο πολιτικός του χώρος απορροφήθηκε λίγα χρόνια αργότερα κυρίως από το νεοσύστατο Δημοκρατικό Κόμμα.
Γιατί χάθηκε;
Το ΕΔΜΑ δεν πρόλαβε ποτέ να αποκτήσει ισχυρή κομματική ταυτότητα. Παρέμεινε στενά συνδεδεμένο με τον μακαριακό χώρο, χωρίς να αναπτύξει αυτόνομη πολιτική φυσιογνωμία. Οι εξελίξεις μετά το 1974 το ξεπέρασαν, οδηγώντας τους περισσότερους υποστηρικτές του στα νέα κομματικά σχήματα που κυριάρχησαν στη μεταπολιτευτική περίοδο.
Το 1974 αλλάζει τα πάντα
Η τουρκική εισβολή δεν άλλαξε μόνο την ιστορία της Κύπρου. Άλλαξε και τον κομματικό της χάρτη.
Το πολιτικό σύστημα που είχε διαμορφωθεί γύρω από τον Μακάριο έδωσε τη θέση του σε μια νέα εποχή. Οι πολίτες ζητούσαν πλέον οργανωμένα κόμματα, σαφείς ιδεολογικές θέσεις και συγκεκριμένες προτάσεις για τη διαχείριση του εθνικού προβλήματος.
Μέσα σε λίγα χρόνια εμφανίστηκαν νέες πολιτικές δυνάμεις που επρόκειτο να κυριαρχήσουν για τις επόμενες δεκαετίες: ο Δημοκρατικός Συναγερμός, το Δημοκρατικό Κόμμα, η ΕΔΕΚ ενισχύθηκε σημαντικά, ενώ το ΑΚΕΛ διατήρησε τον πρωταγωνιστικό του ρόλο.
Για πρώτη φορά, η πολιτική αντιπαράθεση οργανώθηκε γύρω από σταθερούς κομματικούς πυλώνες.
Και κάπως έτσι, το Πατριωτικό Μέτωπο και το ΕΔΜΑ πέρασαν οριστικά στην ιστορία, όχι ως κόμματα που ηττήθηκαν στις κάλπες, αλλά ως πολιτικοί σχηματισμοί που ολοκλήρωσαν τον ιστορικό τους κύκλο σε μια Κύπρο που είχε πλέον αλλάξει ανεπιστρεπτί.
Τα κόμματα που χάθηκαν στον χρόνο
Μέρος Β΄ – Από τις μεγάλες προσδοκίες στις πολιτικές εξαφανίσεις (1980–2006)
Η δεκαετία του 1980 σηματοδότησε μια νέα εποχή για την κυπριακή πολιτική. Το κομματικό σύστημα είχε πλέον σταθεροποιηθεί γύρω από τα μεγάλα κόμματα – ΔΗΣΥ, ΑΚΕΛ, ΔΗΚΟ και ΕΔΕΚ – όμως η κοινωνία συνέχιζε να γεννά νέες πολιτικές πρωτοβουλίες.
Κάποια κόμματα εμφανίστηκαν ως αποτέλεσμα εσωτερικών διασπάσεων. Άλλα δημιουργήθηκαν γύρω από ισχυρές προσωπικότητες. Ορισμένα γεννήθηκαν για να εκφράσουν συγκεκριμένες ιδεολογικές αναζητήσεις ή κοινωνικές ομάδες.
Τα περισσότερα όμως είχαν κοινή κατάληξη: δεν άντεξαν στον χρόνο.
Ελεύθερο Δημοκρατικό Κόμμα (1985)
Η πρώτη σοβαρή προσπάθεια δημιουργίας νέου κεντροδεξιού κόμματος πραγματοποιήθηκε το 1985.
Το Ελεύθερο Δημοκρατικό Κόμμα ιδρύθηκε από τον πρώην υπουργό Εξωτερικών Νίκο Ρολάνδη, μαζί με στελέχη που αποχώρησαν από τον Δημοκρατικό Συναγερμό.
Η διαφωνία αφορούσε κυρίως τη διαχείριση του Κυπριακού αλλά και τον τρόπο λειτουργίας του ΔΗΣΥ.
Στις βουλευτικές εκλογές του 1985 το κόμμα κατόρθωσε να εκλέξει δύο βουλευτές, καταγράφοντας αξιοσημείωτη πρώτη παρουσία.
Ωστόσο σύντομα διαπιστώθηκε ότι το εκλογικό του ακροατήριο ταυτιζόταν σχεδόν απόλυτα με εκείνο του ΔΗΣΥ.
Το κόμμα δυσκολεύτηκε να αποκτήσει διακριτή ιδεολογική ταυτότητα.
Οι ψηφοφόροι θεωρούσαν ότι εξέφραζε περισσότερο μια ομάδα δυσαρεστημένων στελεχών παρά μια νέα πολιτική πρόταση.
Σταδιακά η δυναμική του εξανεμίστηκε.
Πολλά στελέχη επέστρεψαν στον Δημοκρατικό Συναγερμό, ενώ άλλα αποσύρθηκαν από την ενεργό πολιτική.
Γιατί χάθηκε
- περιορισμένη κοινωνική βάση
- εξάρτηση από συγκεκριμένα πρόσωπα
- επικάλυψη με τον ΔΗΣΥ
- απουσία διακριτού πολιτικού αφηγήματος
Νέοι Ορίζοντες (1996–2010)
Οι Νέοι Ορίζοντες υπήρξαν ίσως το πιο επιτυχημένο μικρό κόμμα της κυπριακής Δεξιάς μετά την ίδρυση της Δημοκρατίας.
Ιδρύθηκαν το 1996 από τον Νίκο Κουτσού μετά τη διαφωνία του με την πολιτική του ΔΗΣΥ στο Κυπριακό.
Το κόμμα εξέφρασε έντονα απορριπτικές θέσεις στο εθνικό ζήτημα, δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση στην εθνική ταυτότητα και στην ασφάλεια.
Για αρκετά χρόνια διατήρησε σταθερή κοινοβουλευτική παρουσία.
Στις εκλογές του 2001 και του 2006 κατάφερε να εκλέξει βουλευτές και να αποκτήσει σημαντική επιρροή στον δημόσιο διάλογο.
Παρόλα αυτά, οι πολιτικές εξελίξεις μετά το δημοψήφισμα του Σχεδίου Ανάν άλλαξαν το τοπίο.
Η δημιουργία ενός μεγαλύτερου ενιαίου πατριωτικού χώρου οδήγησε τους Νέους Ορίζοντες στη στρατηγική επιλογή της αυτοδιάλυσης.
Το 2010 συγχωνεύθηκαν με το Ευρωπαϊκό Κόμμα και άλλες προσωπικότητες για τη δημιουργία του Κινήματος Αλληλεγγύη της Ελένης Θεοχάρους.
Γιατί εξαφανίστηκαν
Όχι επειδή κατέρρευσαν εκλογικά.
Αλλά επειδή η ηγεσία τους θεώρησε ότι ο χώρος έπρεπε να ενοποιηθεί.
Οι Νέοι Ορίζοντες αποτελούν χαρακτηριστικό παράδειγμα κόμματος που δεν πέθανε από αποτυχία αλλά από πολιτική συγχώνευση.
Αδέσμευτοι (τέλη δεκαετίας 1990)
Κατά διαστήματα εμφανίστηκαν διάφορα μικρά σχήματα που χρησιμοποίησαν τον τίτλο Αδέσμευτοι.
Δεν αποτέλεσαν ποτέ ενιαίο οργανωμένο κόμμα πανκυπρίως.
Επρόκειτο κυρίως για συνεργασίες ανεξάρτητων υποψηφίων και τοπικών πολιτικών κινήσεων.
Η παρουσία τους υπήρξε αποσπασματική.
Δεν ανέπτυξαν κομματικό μηχανισμό ούτε σταθερή ιδεολογία.
Η έλλειψη οργανωτικής συνοχής οδήγησε πολύ γρήγορα στην εξαφάνισή τους.
Ενιαίον Δημοκρατικόν Μέτωπον Αναδημιουργίας (ΕΔΜΑ)
Το ΕΔΜΑ εμφανίστηκε στις αρχές της δεκαετίας του 2000.
Πρόκειται για πολιτική πρωτοβουλία με έντονο πατριωτικό και αντιομοσπονδιακό προσανατολισμό.
Είναι σημαντικό να διευκρινιστεί ότι:
δεν αποτελεί συνέχεια του Πατριωτικού Μετώπου του Τάσσου Παπαδόπουλου.
Παρότι κινήθηκαν στον ίδιο ιδεολογικό χώρο, πρόκειται για διαφορετικούς πολιτικούς σχηματισμούς.
Το ΕΔΜΑ ουδέποτε απέκτησε σημαντική εκλογική επιρροή.
Δεν εξασφάλισε κοινοβουλευτική παρουσία.
Η δράση του περιορίστηκε κυρίως σε δημόσιες παρεμβάσεις και ανακοινώσεις.
Με την πάροδο του χρόνου σταμάτησε ουσιαστικά να λειτουργεί.
Γιατί δεν άντεξε
- περιορισμένη αναγνωρισιμότητα
- απουσία οργανωμένου μηχανισμού
- κατακερματισμός του πατριωτικού χώρου
- απορρόφηση ψηφοφόρων από μεγαλύτερα κόμματα
Ευρωπαϊκό Κόμμα (ΕΥΡΩΚΟ)
Αν και η ιστορία του είναι σχετικά πρόσφατη, το ΕΥΡΩΚΟ αποτελεί χαρακτηριστική περίπτωση κόμματος που γεννήθηκε δυναμικά αλλά δεν επιβίωσε.
Ιδρύθηκε το 2005 από στελέχη που αποχώρησαν από τον ΔΗΣΥ, με επικεφαλής τον Δημήτρη Συλλούρη.
Επωφελήθηκε από το πολιτικό κλίμα μετά το δημοψήφισμα του 2004.
Κατόρθωσε να εκλέξει βουλευτές και ευρωβουλευτή.
Για αρκετά χρόνια θεωρούνταν υπολογίσιμη πολιτική δύναμη.
Ωστόσο το κόμμα δεν κατόρθωσε να ξεφύγει από τη λογική του προσωποπαγούς σχηματισμού.
Η αποχώρηση ισχυρών στελεχών, η δημιουργία της Αλληλεγγύης και η επιστροφή αρκετών ψηφοφόρων στα μεγαλύτερα κόμματα οδήγησαν στη συρρίκνωσή του.
Το 2016 έμεινε εκτός Βουλής.
Λίγα χρόνια αργότερα ανέστειλε ουσιαστικά τη λειτουργία του.
Γιατί χάθηκε
- εξάρτηση από την προσωπικότητα του προέδρου
- δημιουργία ανταγωνιστικών κομμάτων στον ίδιο χώρο
- έλλειψη νέας πολιτικής ταυτότητας μετά το 2004
Ένα κοινό μοτίβο
Η περίοδος 1985-2006 αποδεικνύει ένα βασικό χαρακτηριστικό της κυπριακής πολιτικής.
Τα περισσότερα νέα κόμματα γεννήθηκαν:
- από προσωπικές διαφωνίες,
- από διασπάσεις,
- ή από συγκυριακές εξελίξεις στο Κυπριακό.
Ελάχιστα όμως κατάφεραν να αποκτήσουν βαθιές κοινωνικές ρίζες.
Όσα δεν δημιούργησαν δικό τους πολιτικό αφήγημα, κατέληξαν είτε να απορροφηθούν από μεγαλύτερους σχηματισμούς είτε να εξαφανιστούν σιωπηλά.
Μέρος Γ΄ – Η εποχή των προσωποπαγών κομμάτων: Άνοδος, εξουσία και κατάρρευση
Η δεύτερη δεκαετία του 21ου αιώνα άλλαξε ριζικά το κυπριακό κομματικό σύστημα.
Η οικονομική κρίση, το Μνημόνιο, η κατάρρευση της εμπιστοσύνης προς το πολιτικό σύστημα, αλλά και οι συνεχείς διαφωνίες γύρω από το Κυπριακό δημιούργησαν το ιδανικό περιβάλλον για την εμφάνιση νέων κομμάτων.
Σε αντίθεση όμως με τις προηγούμενες δεκαετίες, τα περισσότερα από αυτά δεν στηρίχθηκαν σε ιδεολογίες ή κοινωνικά κινήματα.
Στηρίχθηκαν σε πρόσωπα.
Και όταν τα πρόσωπα αποχώρησαν ή έχασαν τη δυναμική τους, τα κόμματα κατέρρευσαν μαζί τους.
Ευρωπαϊκό Κόμμα (ΕΥΡΩΚΟ)
Από όλα τα κόμματα που δημιουργήθηκαν μετά το δημοψήφισμα του 2004, το Ευρωπαϊκό Κόμμα υπήρξε ίσως το πιο επιτυχημένο.
Ιδρύθηκε το 2005 από τον Δημήτρη Συλλούρη, προερχόμενο κυρίως από στελέχη που αποχώρησαν από τον Δημοκρατικό Συναγερμό, διαφωνώντας με τη στάση του απέναντι στο Σχέδιο Ανάν.
Το ΕΥΡΩΚΟ επιδίωξε να εκφράσει έναν χώρο ανάμεσα στον ΔΗΣΥ και το ΔΗΚΟ, με έντονο πατριωτικό λόγο, ευρωπαϊκό προσανατολισμό και έμφαση στα ζητήματα ασφάλειας και εθνικής πολιτικής.
Στις βουλευτικές εκλογές του 2006 κατέγραψε αξιοσημείωτη επιτυχία, εξασφαλίζοντας κοινοβουλευτική παρουσία, ενώ λίγο αργότερα απέκτησε και εκπροσώπηση στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο.
Για αρκετά χρόνια φαινόταν ότι είχε κατορθώσει να αποκτήσει μόνιμη θέση στο πολιτικό σκηνικό.
Η πραγματικότητα αποδείχθηκε διαφορετική.
Η αποχώρηση ισχυρών στελεχών, οι εσωτερικές αντιπαραθέσεις, αλλά κυρίως η εμφάνιση νέων κομμάτων στον ίδιο πολιτικό χώρο περιόρισαν δραματικά την επιρροή του.
Το 2016 έμεινε εκτός Βουλής.
Λίγα χρόνια αργότερα σταμάτησε ουσιαστικά κάθε πολιτική δραστηριότητα.
Γιατί χάθηκε
Το ΕΥΡΩΚΟ δεν κατάφερε ποτέ να απεξαρτηθεί από την προσωπικότητα του ιδρυτή του. Όταν ο πολιτικός του χώρος κατακερματίστηκε και οι ψηφοφόροι επέστρεψαν στα μεγαλύτερα κόμματα ή μετακινήθηκαν προς νέες επιλογές, το κόμμα έχασε τον λόγο ύπαρξής του.
Αλληλεγγύη
Η ίδρυση της Αλληλεγγύης το 2016 από την ευρωβουλευτή Ελένη Θεοχάρους προκάλεσε σημαντικές ανακατατάξεις στον χώρο του κέντρου και της Δεξιάς.
Η προσωπική δημοφιλία της ιδρύτριας, η έντονη παρουσία της στα ευρωπαϊκά ζητήματα και η αποχώρησή της από τον ΔΗΣΥ δημιούργησαν μεγάλες προσδοκίες.
Στις πρώτες εκλογές το κόμμα πέτυχε κοινοβουλευτική εκπροσώπηση.
Η δυναμική, όμως, δεν είχε διάρκεια.
Οι εσωτερικές αποχωρήσεις, οι μετακινήσεις στελεχών, η απουσία ισχυρών τοπικών οργανώσεων και η υπερβολική ταύτιση του κόμματος με μία μόνο προσωπικότητα αποδείχθηκαν καθοριστικοί παράγοντες.
Το 2021 η Αλληλεγγύη έμεινε εκτός Βουλής.
Στα επόμενα χρόνια η πολιτική της παρουσία περιορίστηκε σημαντικά μέχρι την ουσιαστική παύση της οργανωμένης δράσης της.
Γιατί χάθηκε
Η Αλληλεγγύη υπήρξε χαρακτηριστικό παράδειγμα προσωποπαγούς κόμματος.
Η ισχυρή προσωπικότητα της ιδρύτριας αποτέλεσε το μεγαλύτερο πλεονέκτημα αλλά και τη μεγαλύτερη αδυναμία του.
Το κόμμα δεν πρόλαβε να αποκτήσει αυτόνομη πολιτική ταυτότητα πέρα από την ηγεσία του.
Συμμαχία Πολιτών
Η Συμμαχία Πολιτών ιδρύθηκε το 2013 από τον Γιώργο Λιλλήκα, σε μια περίοδο έντονης κοινωνικής δυσαρέσκειας μετά την οικονομική κρίση και το «κούρεμα» των καταθέσεων.
Ο Λιλλήκας είχε ήδη καταγράψει εντυπωσιακή επίδοση στις προεδρικές εκλογές του 2013 και θεωρούνταν ένας από τους πλέον δημοφιλείς πολιτικούς της εποχής.
Το νέο κόμμα προσπάθησε να εκφράσει πολίτες που αισθάνονταν απογοητευμένοι από το παραδοσιακό πολιτικό σύστημα.
Στις βουλευτικές εκλογές του 2016 πέτυχε την είσοδό του στη Βουλή.
Η συνέχεια, όμως, δεν ήταν ανάλογη.
Η εκλογική του βάση παρέμεινε περιορισμένη, ενώ η αδυναμία δημιουργίας σταθερών κομματικών δομών και οι εσωτερικές αποχωρήσεις περιόρισαν σημαντικά τη δυναμική του.
Το 2021 έμεινε εκτός Βουλής.
Στη συνέχεια ουσιαστικά ανέστειλε την πολιτική του δραστηριότητα.
Γιατί χάθηκε
Η Συμμαχία Πολιτών γεννήθηκε ως κόμμα διαμαρτυρίας.
Όταν το πολιτικό κλίμα άλλαξε, έχασε το βασικό συγκριτικό της πλεονέκτημα.
Παράλληλα, δεν κατάφερε να μετατραπεί σε οργανωμένο πολιτικό φορέα με διαχρονική κοινωνική βάση.
Το μάθημα των τελευταίων δεκαπέντε χρόνων
Αν υπάρχει ένα κοινό συμπέρασμα από τις ιστορίες του ΕΥΡΩΚΟ, της Αλληλεγγύης και της Συμμαχίας Πολιτών, αυτό είναι ότι η ίδρυση ενός νέου κόμματος στην Κύπρο έγινε ευκολότερη από ποτέ.
Η επιβίωσή του, όμως, έγινε δυσκολότερη.
Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, η τηλεοπτική προβολή και η ισχυρή προσωπική αναγνωρισιμότητα μπορούν να οδηγήσουν ένα νέο κόμμα σε γρήγορη εκλογική επιτυχία.
Δεν αρκούν όμως για να δημιουργήσουν πολιτικό οργανισμό με διάρκεια.
Η ιστορία δείχνει ότι τα περισσότερα νέα κόμματα πέτυχαν να εκφράσουν τη δυσαρέσκεια μιας συγκεκριμένης στιγμής.
Ελάχιστα, όμως, κατάφεραν να οικοδομήσουν δεσμούς με την κοινωνία που να αντέξουν στον χρόνο.
Το μοναδικό παράδοξο: Όταν ένα μικρό κόμμα δεν εξαφανίζεται
Μέσα σε αυτό το διαρκώς μεταβαλλόμενο σκηνικό υπάρχει μία αξιοσημείωτη εξαίρεση.
Το Κίνημα Οικολόγων – Συνεργασία Πολιτών γνώρισε περιόδους σημαντικής εκλογικής υποχώρησης και αρκετές φορές αμφισβητήθηκε η πολιτική του επιβίωση.
Ωστόσο, σε αντίθεση με άλλα μικρότερα κόμματα, δεν διαλύθηκε.
Κατόρθωσε να επιβιώσει επειδή δεν στηρίχθηκε αποκλειστικά σε ένα πρόσωπο ή σε μια συγκυριακή πολιτική διαφωνία.
Διατήρησε μια σταθερή ιδεολογική ταυτότητα, εστιασμένη στην προστασία του περιβάλλοντος, τη βιώσιμη ανάπτυξη και τα δικαιώματα των πολιτών.
Η πορεία των Οικολόγων αποδεικνύει ότι ακόμη και ένα μικρό κόμμα μπορεί να αντέξει στον χρόνο, όταν διαθέτει σαφές ιδεολογικό στίγμα και οργανωτική συνέχεια.
Το κοινό νήμα όλων των πολιτικών εξαφανίσεων
Από το Πατριωτικό Μέτωπο μέχρι την Αλληλεγγύη, η ιστορία δείχνει ότι τα κόμματα στην Κύπρο δεν εξαφανίζονται επειδή χάνουν μία εκλογική αναμέτρηση.
Εξαφανίζονται όταν χάνουν τον λόγο ύπαρξής τους.
Όταν παύουν να εκφράζουν μια κοινωνική ανάγκη.
Όταν ταυτίζονται απόλυτα με έναν άνθρωπο.
Όταν δεν ανανεώνουν το πολιτικό τους αφήγημα.
Ή όταν ο χώρος που εκπροσωπούν απορροφάται από μεγαλύτερες πολιτικές δυνάμεις.
Και αυτή ακριβώς η διαπίστωση οδηγεί στο τελευταίο και πιο ουσιαστικό μέρος του αφιερώματος.
ΜΕΡΟΣ Δ΄
Η εποχή των κομμάτων-αστραπή: από το Πατριωτικό Μέτωπο μέχρι την Αλληλεγγύη
Η νέα εποχή της κυπριακής πολιτικής έφερε δεκάδες νέα κόμματα. Λίγα όμως άντεξαν περισσότερο από μία ή δύο εκλογικές αναμετρήσεις.
Η είσοδος της Κύπρου στην Ευρωπαϊκή Ένωση, η οικονομική κρίση του 2013, η απαξίωση του παραδοσιακού πολιτικού συστήματος και η εμφάνιση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης δημιούργησαν ένα εντελώς διαφορετικό πολιτικό περιβάλλον.
Η ίδρυση νέων κομμάτων έγινε ευκολότερη.
Η επιβίωσή τους όμως αποδείχθηκε δυσκολότερη από ποτέ.
Πατριωτικό Μέτωπο (2010)
Το Πατριωτικό Μέτωπο ιδρύθηκε το 2010 από τον γιατρό και πολιτικό Γιώργο Τάσσο.
Τοποθετήθηκε στον χώρο της εθνικής δεξιάς, υιοθετώντας έντονη αντιομοσπονδιακή γραμμή στο Κυπριακό, αντιτιθέμενο στην παράνομη μετανάστευση και προβάλλοντας έντονο πατριωτικό λόγο.
Στις βουλευτικές εκλογές του 2011 κατήλθε αυτόνομα, χωρίς όμως να καταφέρει να εξασφαλίσει κοινοβουλευτική εκπροσώπηση.
Τα ποσοστά του παρέμειναν χαμηλά και το κόμμα ουσιαστικά περιορίστηκε σε δημόσιες παρεμβάσεις και ανακοινώσεις.
Η μεγάλη ανατροπή ήρθε λίγα χρόνια αργότερα.
Η ίδρυση του ΕΛΑΜ άλλαξε πλήρως τις ισορροπίες στον ίδιο πολιτικό χώρο.
Το μεγαλύτερο μέρος των ψηφοφόρων που εξέφραζαν παρόμοιες ανησυχίες μετακινήθηκε προς το ΕΛΑΜ, το οποίο διέθετε σαφώς καλύτερη οργανωτική δομή, ισχυρότερη παρουσία και σταδιακά απέκτησε κοινοβουλευτική εκπροσώπηση.
Το Πατριωτικό Μέτωπο οδηγήθηκε σε πλήρη πολιτική περιθωριοποίηση.
Σήμερα παραμένει τυπικά εγγεγραμμένο, αλλά δεν έχει ουσιαστική πολιτική δραστηριότητα.
ΕΔΜΑ – Ενιαίον Δημοκρατικόν Μέτωπον Αναδημιουργίας
Το ΕΔΜΑ δεν υπήρξε ποτέ μαζικό πολιτικό κόμμα με την παραδοσιακή έννοια.
Δημιουργήθηκε περισσότερο ως πολιτική πρωτοβουλία με επίκεντρο τον πρώην Υπουργό Εξωτερικών και Ευρωπαίο Επίτροπο Γιαννάκη Κασουλίδη, επιχειρώντας να εκφράσει έναν μεταρρυθμιστικό φιλοευρωπαϊκό χώρο.
Δεν συμμετείχε αυτόνομα σε βουλευτικές εκλογές με αξιώσεις κοινοβουλευτικής παρουσίας.
Η πρωτοβουλία παρέμεινε περιορισμένη και ουσιαστικά ενσωματώθηκε εκ νέου στον ευρύτερο χώρο του Δημοκρατικού Συναγερμού.
Πολιτικά δεν μπορεί να χαρακτηριστεί ως κόμμα που "κατέρρευσε", αλλά περισσότερο ως πολιτική προσπάθεια που δεν εξελίχθηκε ποτέ σε αυτόνομο κομματικό οργανισμό.
Συμμαχία Πολιτών
Το 2013 ο Γιώργος Λιλλήκας ίδρυσε τη Συμμαχία Πολιτών, λίγους μήνες μετά την εντυπωσιακή του παρουσία στις προεδρικές εκλογές.
Η δυναμική ήταν μεγάλη.
Το κόμμα εμφανίστηκε ως η νέα κεντρώα πρόταση απέναντι στο παραδοσιακό πολιτικό σύστημα.
Στις βουλευτικές του 2016 εξασφάλισε τρεις έδρες.
Για πρώτη φορά έδειχνε ότι δημιουργείται ένας νέος σταθερός πόλος στο κυπριακό πολιτικό σύστημα.
Ωστόσο, πολύ γρήγορα εμφανίστηκαν σοβαρές εσωτερικές διαφωνίες.
Αποχωρήσεις στελεχών, οργανωτικές αδυναμίες και η αδυναμία του κόμματος να αποκτήσει ξεκάθαρη πολιτική ταυτότητα οδήγησαν σε σταδιακή φθορά.
Το 2021 έμεινε εκτός Βουλής.
Λίγο αργότερα αποφάσισε να αυτοδιαλυθεί και να ενταχθεί στη νέα πολιτική προσπάθεια του Νίκου Χριστοδουλίδη.
Η Συμμαχία Πολιτών αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα κόμματος που γεννήθηκε μέσα από μια ισχυρή προσωπικότητα, αλλά δεν κατάφερε να αποκτήσει αυτόνομη πολιτική ζωή.
Κίνημα Αλληλεγγύη
Η Αλληλεγγύη ιδρύθηκε το 2016 από την Ελένη Θεοχάρους, μετά την αποχώρησή της από τον ΔΗΣΥ.
Συνδύαζε συντηρητικό λόγο, έντονη εθνική ρητορική και φιλοευρωπαϊκό προσανατολισμό.
Στις ίδιες βουλευτικές εκλογές κατάφερε να εισέλθει στη Βουλή με τρεις έδρες.
Για αρκετό διάστημα φαινόταν ότι μπορούσε να εξελιχθεί σε έναν σταθερό παίκτη του ενδιάμεσου χώρου.
Η εικόνα όμως άλλαξε γρήγορα.
Η απουσία ισχυρού κομματικού μηχανισμού, οι συνεχείς αποχωρήσεις στελεχών και η προσωπική ταύτιση του κόμματος με την ιδρύτριά του περιόρισαν σημαντικά τη δυναμική του.
Το 2021 η Αλληλεγγύη έμεινε εκτός Βουλής.
Το 2023 αποφάσισε να αναστείλει ουσιαστικά τη λειτουργία της και μεγάλο μέρος των στελεχών της εντάχθηκε στη νέα πολιτική πραγματικότητα που διαμορφώθηκε γύρω από τον Πρόεδρο Νίκο Χριστοδουλίδη.
Η Συμμαχία με τη Συμμαχία...
Ένα ενδιαφέρον χαρακτηριστικό της τελευταίας δεκαετίας είναι ότι αρκετά μικρά κόμματα δεν διαλύθηκαν επειδή ηττήθηκαν εκλογικά.
Διαλύθηκαν επειδή απορροφήθηκαν.
Η υποστήριξη της υποψηφιότητας του Νίκου Χριστοδουλίδη στις προεδρικές εκλογές του 2023 λειτούργησε ως πολιτικός καταλύτης.
Η Συμμαχία Πολιτών αυτοδιαλύθηκε.
Η Αλληλεγγύη ανέστειλε τη λειτουργία της.
Στελέχη από άλλα μικρότερα κινήματα εντάχθηκαν επίσης στη νέα κυβερνητική πραγματικότητα.
Για πρώτη φορά μετά από δεκαετίες, η πολιτική απορρόφηση αποδείχθηκε ισχυρότερη από την πολιτική σύγκρουση.
Γιατί εξαφανίζονται σήμερα τα κόμματα;
Η εμπειρία των τελευταίων δεκαπέντε ετών δείχνει ότι οι λόγοι είναι πλέον διαφορετικοί από εκείνους των πρώτων δεκαετιών της Κυπριακής Δημοκρατίας.
Δεν πρόκειται πλέον μόνο για ιδεολογικές συγκρούσεις.
Οι κυριότερες αιτίες είναι:
- η προσωποπαγής δομή πολλών νέων κομμάτων,
- η έλλειψη οργανωτικής βάσης,
- η αδυναμία παραγωγής νέων στελεχών,
- οι συνεχείς μετακινήσεις πολιτικών προσώπων,
- η πόλωση υπέρ των μεγάλων κομμάτων,
- η ανάγκη συγκέντρωσης ψήφων γύρω από ισχυρές προσωπικότητες,
- η κυριαρχία των προεδρικών εκλογών έναντι των κομματικών μηχανισμών.
Στη σύγχρονη κυπριακή πολιτική, ένα κόμμα μπορεί να εμφανιστεί μέσα σε λίγους μήνες, αλλά μπορεί να εξαφανιστεί εξίσου γρήγορα.
Γιατί «πεθαίνουν» τα κόμματα στην Κύπρο
Έξι δεκαετίες πολιτικής ιστορίας αποκαλύπτουν ότι κανένα κόμμα δεν εξαφανίστηκε τυχαία
Από την ανακήρυξη της Κυπριακής Δημοκρατίας το 1960 μέχρι σήμερα, δεκάδες πολιτικοί σχηματισμοί γεννήθηκαν με μεγάλες φιλοδοξίες.
Άλλοι δημιουργήθηκαν για να εκφράσουν μια νέα ιδεολογία.
Άλλοι γεννήθηκαν από διασπάσεις.
Κάποιοι αποτέλεσαν προσωπικά πολιτικά εγχειρήματα.
Ορισμένοι μπήκαν στη Βουλή.
Μερικοί συμμετείχαν ακόμη και στην άσκηση της εξουσίας.
Σήμερα, όμως, οι περισσότεροι υπάρχουν μόνο στις σελίδες της πολιτικής ιστορίας.
Η διαδρομή τους δείχνει ότι στην Κύπρο τα κόμματα δεν χάνονται από ένα εκλογικό αποτέλεσμα.
Χάνονται όταν χάνουν τον λόγο ύπαρξής τους.
Το πρώτο δίδαγμα:
Η προσωπικότητα δεν αρκεί
Από το Ελεύθερο Δημοκρατικό Κόμμα μέχρι τη Συμμαχία Πολιτών και την Αλληλεγγύη, η κυπριακή πολιτική απέδειξε πολλές φορές ότι η δημοφιλία ενός ηγέτη μπορεί να δημιουργήσει ένα κόμμα.
Δεν μπορεί όμως να εγγυηθεί τη διάρκειά του.
Όταν ο πολιτικός οργανισμός ταυτίζεται απόλυτα με ένα πρόσωπο, αρχίζει να φθίνει μαζί του.
Η ιστορία είναι γεμάτη παραδείγματα.
Μόλις αποχωρήσει ο ιδρυτής ή μειωθεί η πολιτική του επιρροή, το κόμμα χάνει τη συνοχή, τη δυναμική και τελικά την εκλογική του βάση.
Το δεύτερο δίδαγμα:
Τα κόμματα διαμαρτυρίας έχουν ημερομηνία λήξης
Πολλά από τα κόμματα που εμφανίστηκαν τις τελευταίες δεκαετίες γεννήθηκαν μέσα σε περιόδους κρίσης.
Άλλα μετά το Σχέδιο Ανάν.
Άλλα μετά την οικονομική κατάρρευση του 2013.
Άλλα μέσα από τη δυσαρέσκεια απέναντι στα μεγάλα κόμματα.
Όσο υπήρχε η κρίση, υπήρχε και η δυναμική τους.
Όταν όμως άλλαζε η πολιτική ατζέντα, οι ψηφοφόροι επέστρεφαν στα παραδοσιακά κόμματα ή αναζητούσαν νέες επιλογές.
Το ίδιο συνέβη σχεδόν σε κάθε γενιά.
Το τρίτο δίδαγμα:
Χωρίς οργανώσεις δεν υπάρχει κόμμα
Όλα σχεδόν τα κόμματα που διαλύθηκαν είχαν ένα κοινό χαρακτηριστικό.
Διέθεταν αρχηγό.
Δεν διέθεταν όμως ισχυρή κομματική βάση.
Οι τοπικές οργανώσεις παρέμεναν αδύναμες.
Η παραγωγή νέων στελεχών ήταν περιορισμένη.
Οι αποφάσεις λαμβάνονταν γύρω από έναν στενό πυρήνα.
Αυτό σήμαινε ότι κάθε κρίση μετατρεπόταν γρήγορα σε υπαρξιακή κρίση.
Αντίθετα, τα κόμματα που επιβίωσαν επί δεκαετίες επένδυσαν στην οργανωτική τους δομή περισσότερο απ' ό,τι στις προσωπικότητες.
Το τέταρτο δίδαγμα:
Το Κυπριακό γεννά κόμματα... αλλά δεν τα διατηρεί
Ίσως το πιο εντυπωσιακό συμπέρασμα της ιστορικής διαδρομής.
Το Κυπριακό υπήρξε η αιτία δημιουργίας πολλών κομμάτων.
Δεν υπήρξε όμως αρκετό για να τα κρατήσει ζωντανά.
Το Πατριωτικό Μέτωπο.
Οι Νέοι Ορίζοντες.
Το ΕΥΡΩΚΟ.
Η Αλληλεγγύη.
Όλα γεννήθηκαν μέσα από διαφορετικές προσεγγίσεις στο εθνικό ζήτημα.
Κανένα όμως δεν επιβίωσε αποκλειστικά χάρη σε αυτό.
Η κοινωνία ζητούσε ολοένα και περισσότερο ολοκληρωμένες προτάσεις για την οικονομία, την υγεία, την παιδεία και την καθημερινότητα.
Όσα κόμματα δεν κατάφεραν να διευρύνουν την πολιτική τους ατζέντα, περιορίστηκαν σταδιακά.
Το πέμπτο δίδαγμα:
Η απορρόφηση είναι πλέον συχνότερη από τη διάλυση
Στις πρώτες δεκαετίες της Δημοκρατίας τα κόμματα συνήθως εξαφανίζονταν μετά από εκλογικές ήττες.
Σήμερα συμβαίνει κάτι διαφορετικό.
Αρκετά μικρά κόμματα επιλέγουν να συγχωνευθούν, να συνεργαστούν ή να ενσωματωθούν σε μεγαλύτερους πολιτικούς σχηματισμούς.
Το φαινόμενο αυτό έγινε ιδιαίτερα έντονο μετά τις προεδρικές εκλογές του 2023.
Η πολιτική επιβίωση δεν περνά πλέον μόνο μέσα από την αυτόνομη πορεία.
Περνά πολλές φορές μέσα από τη συνεργασία.
Υπάρχουν κόμματα που κινδυνεύουν σήμερα;
Η ιστορία διδάσκει ότι κανένα κόμμα δεν είναι «άφθαρτο».
Ακόμη και ιστορικοί πολιτικοί οργανισμοί που κυριάρχησαν για δεκαετίες έχουν γνωρίσει περιόδους έντονης εκλογικής συρρίκνωσης.
Η διαφορά είναι ότι διαθέτουν βαθιές οργανωτικές ρίζες, ιστορική συνέχεια και κοινωνική αναφορά, στοιχεία που τους επιτρέπουν να αντέχουν στις κρίσεις.
Αντίθετα, τα μικρότερα κόμματα αντιμετωπίζουν διαρκώς το ίδιο δίλημμα: είτε θα ανανεωθούν πολιτικά και οργανωτικά είτε θα απορροφηθούν ή θα εξαφανιστούν.
Η ιστορία των τελευταίων 65 χρόνων δείχνει ότι αυτός ο κανόνας επαναλαμβάνεται με αξιοσημείωτη συνέπεια.
Το πολιτικό νεκροταφείο της Κυπριακής Δημοκρατίας
Από το Πατριωτικό Μέτωπο του Πολύκαρπου Γιωρκάτζη...
στο Ελεύθερο Δημοκρατικό Κόμμα του Νίκου Ρολάνδη...
στους Νέους Ορίζοντες...
στο ΕΥΡΩΚΟ...
στη Συμμαχία Πολιτών...
στην Αλληλεγγύη...
και σε δεκάδες μικρότερους σχηματισμούς...
η ιστορία γράφτηκε σχεδόν πάντα με τον ίδιο τρόπο.
Με μεγάλες εξαγγελίες.
Με υψηλές προσδοκίες.
Με μια εκλογική επιτυχία.
Και, αρκετές φορές, με μια αργή πολιτική εξαφάνιση.
Αριθμοί που λένε την ιστορία
- 1960–2026: 66 χρόνια Κυπριακής Δημοκρατίας.
- Περισσότερα από 40 κόμματα, κινήσεις και πολιτικοί σχηματισμοί εμφανίστηκαν στο πολιτικό σκηνικό.
- Πάνω από 20 έχουν σήμερα διαλυθεί, συγχωνευθεί ή αναστείλει τη λειτουργία τους.
- Λιγότερα από 10 ιστορικά κόμματα εξακολουθούν να έχουν ενεργό παρουσία στην πολιτική ζωή.
- Κοινός παρονομαστής των περισσότερων που χάθηκαν: έλλειψη οργανωτικής βάσης, προσωποπαγής χαρακτήρας ή απώλεια του πολιτικού τους ρόλου.
Επίλογος
Η ιστορία των κομμάτων που χάθηκαν δεν είναι απλώς μια καταγραφή αποτυχημένων πολιτικών εγχειρημάτων.
Είναι, στην πραγματικότητα, η ιστορία της ίδιας της κυπριακής κοινωνίας.
Κάθε κόμμα που γεννήθηκε εξέφρασε μια αγωνία, μια ελπίδα ή μια ανάγκη της εποχής του.
Κάθε κόμμα που εξαφανίστηκε άφησε πίσω του ένα πολιτικό δίδαγμα.
Και ίσως αυτό να είναι το σημαντικότερο συμπέρασμα έξι και πλέον δεκαετιών πολιτικής ζωής: στην Κύπρο είναι σχετικά εύκολο να ιδρύσεις ένα κόμμα. Το πραγματικά δύσκολο είναι να γράψεις ιστορία και να επιβιώσεις μέσα σε αυτήν.