Γράφει η Λουκία Πική
Σαν σήμερα, στις 23 Ιουνίου 1996, έφυγε από τη ζωή ο Ανδρέας Παπανδρέου. Δεν έφυγε όμως από την πολιτική μνήμη του ελληνισμού. Τρεις δεκαετίες μετά τον θάνατό του, παραμένει μία από τις πλέον εμβληματικές και πολυσυζητημένες προσωπικότητες της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας. Άλλοι τον αποκάλεσαν χαρισματικό ηγέτη, άλλοι ριζοσπάστη μεταρρυθμιστή, άλλοι εθνικό ηγέτη. Εκείνο που δύσκολα αμφισβητείται είναι ότι άλλαξε τη φυσιογνωμία της Ελλάδας και άφησε ανεξίτηλο αποτύπωμα στην πολιτική, κοινωνική και εθνική πορεία του τόπου.
Για την Κύπρο, όμως, ο Ανδρέας Παπανδρέου δεν υπήρξε απλώς ένας Έλληνας πρωθυπουργός. Υπήρξε ένας από τους πολιτικούς που συνέδεσαν όσο λίγοι την ελληνική εξωτερική πολιτική με την υπεράσπιση του Κυπριακού, αναδεικνύοντας διεθνώς ότι η κατοχή του βόρειου τμήματος της Κυπριακής Δημοκρατίας δεν αποτελεί διμερές ζήτημα, αλλά πρόβλημα εισβολής, κατοχής και παραβίασης του διεθνούς δικαίου.
Από τη Μεταπολίτευση στην πολιτική ανατροπή
Όταν ίδρυσε το ΠΑΣΟΚ το 1974, ο Ανδρέας Παπανδρέου εξέφρασε ένα μεγάλο κοινωνικό ρεύμα που αναζητούσε δημοκρατική αποκατάσταση, κοινωνική δικαιοσύνη και εθνική αξιοπρέπεια μετά την κατάρρευση της δικτατορίας. Η εκλογική νίκη του 1981 δεν αποτέλεσε απλώς αλλαγή κυβέρνησης· αποτέλεσε βαθιά πολιτική και κοινωνική τομή.
Κατά τη διάρκεια της διακυβέρνησής του προώθησε σημαντικές κοινωνικές μεταρρυθμίσεις, ενίσχυσε το κοινωνικό κράτος, αναγνώρισε την Εθνική Αντίσταση, εκσυγχρόνισε κρίσιμους θεσμούς και έδωσε φωνή σε κοινωνικές ομάδες που μέχρι τότε βρίσκονταν στο περιθώριο της πολιτικής ζωής.
Παράλληλα, διαμόρφωσε μία εξωτερική πολιτική με έντονο εθνικό πρόσημο, διεκδικώντας μεγαλύτερη αυτονομία της Ελλάδας στις διεθνείς σχέσεις και ενισχύοντας τον ρόλο της χώρας στην Ανατολική Μεσόγειο.
Η Κύπρος στο επίκεντρο της πολιτικής του
Η σχέση του Ανδρέα Παπανδρέου με την Κύπρο υπήρξε διαχρονική και ουσιαστική. Από την πρώτη στιγμή υποστήριξε ότι το Κυπριακό δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως μια διαφορά μεταξύ δύο κοινοτήτων, αλλά ως συνέπεια της τουρκικής εισβολής του 1974 και της συνεχιζόμενης κατοχής ευρωπαϊκού εδάφους.
Η περίφημη φράση του, «Η Κύπρος αποφασίζει και η Ελλάδα συμπαρίσταται», δεν αποτέλεσε ένδειξη αποστασιοποίησης, όπως κατά καιρούς επιχειρήθηκε να παρουσιαστεί. Αντίθετα, εξέφραζε τον σεβασμό στην ανεξαρτησία της Κυπριακής Δημοκρατίας και στην κυριαρχία των αποφάσεων της νόμιμης κυβέρνησής της, με την Ελλάδα να αποτελεί τον σταθερό εθνικό της σύμμαχο.
Κατά τις κυβερνήσεις του ενίσχυσε σημαντικά την αμυντική συνεργασία Αθήνας και Λευκωσίας, προώθησε το Κυπριακό σε διεθνή φόρα και διατήρησε σταθερή στάση απέναντι στις τουρκικές διεκδικήσεις, σε μια περίοδο έντονων γεωπολιτικών ανακατατάξεων.
Ο ιστορικός δεσμός ΠΑΣΟΚ – ΕΔΕΚ
Ιδιαίτερη σημασία είχε η σχέση που οικοδομήθηκε ανάμεσα στο ΠΑΣΟΚ και την ΕΔΕΚ, δύο πολιτικούς χώρους που γεννήθηκαν σχεδόν παράλληλα μέσα από τις ίδιες ιστορικές αναταράξεις του ελληνισμού.
Η ΕΔΕΚ, υπό την ηγεσία του αείμνηστου Βάσου Λυσσαρίδη, και το ΠΑΣΟΚ του Ανδρέα Παπανδρέου διαμόρφωσαν ήδη από τη δεκαετία του 1970 μια σχέση βαθιάς πολιτικής και ιδεολογικής εμπιστοσύνης, βασισμένη στις αρχές της δημοκρατίας, της κοινωνικής δικαιοσύνης, της εθνικής ανεξαρτησίας και της αντίστασης απέναντι σε κάθε μορφή ξένης επιβολής.
Οι προσωπικές σχέσεις μεταξύ των δύο ηγετών ξεπέρασαν τα στενά όρια της κομματικής συνεργασίας. Ήταν σχέση αλληλοσεβασμού, κοινών αγώνων και συνεχούς πολιτικής επικοινωνίας. Ο Βάσος Λυσσαρίδης υπήρξε από τους στενότερους συνομιλητές του Ανδρέα Παπανδρέου στο Κυπριακό, ενώ το ΠΑΣΟΚ στήριζε διαχρονικά τις θέσεις της ΕΔΕΚ στα μεγάλα εθνικά ζητήματα.
Η πολιτική αυτή συνεργασία διαμόρφωσε έναν ιδιαίτερο άξονα Αθήνας–Λευκωσίας, ο οποίος επηρέασε σημαντικά τις εξελίξεις για δεκαετίες και παραμένει μέχρι σήμερα ένα από τα σημαντικότερα κεφάλαια της ιστορίας της ελληνικής και κυπριακής σοσιαλδημοκρατίας.
Ο ηγέτης που δίχασε αλλά δεν άφησε κανέναν αδιάφορο
Λίγοι πολιτικοί στην Ελλάδα προκάλεσαν τόσο έντονες αντιπαραθέσεις όσο ο Ανδρέας Παπανδρέου. Οι πολιτικές του επιλογές, οι συγκρούσεις του με το κατεστημένο, αλλά και οι προσωπικές του αποφάσεις αποτέλεσαν αντικείμενο σφοδρής κριτικής.
Ωστόσο, ακόμη και οι πολιτικοί του αντίπαλοι αναγνωρίζουν ότι υπήρξε προσωπικότητα με σπάνιο πολιτικό ένστικτο και χαρισματική ικανότητα να εκφράζει τις αγωνίες της κοινωνίας. Η επίδρασή του ξεπέρασε τα στενά όρια του ΠΑΣΟΚ και διαμόρφωσε τη μεταπολιτευτική Ελλάδα όσο λίγοι ηγέτες.
Η παρακαταθήκη που εξακολουθεί να προκαλεί συζήτηση
Τριάντα χρόνια μετά τον θάνατό του, η πολιτική κληρονομιά του Ανδρέα Παπανδρέου εξακολουθεί να αποτελεί αντικείμενο μελέτης, αντιπαράθεσης και δημόσιου διαλόγου. Οι μεταρρυθμίσεις του, η κοινωνική πολιτική που εφάρμοσε, η στάση του στα εθνικά θέματα και η ιδιαίτερη σχέση που ανέπτυξε με την Κύπρο εξακολουθούν να αξιολογούνται μέσα από το πρίσμα της σύγχρονης πολιτικής πραγματικότητας.
Για την Κύπρο, το όνομά του παραμένει συνδεδεμένο με μια περίοδο κατά την οποία η Αθήνα έθετε σταθερά το Κυπριακό στο επίκεντρο της εξωτερικής της πολιτικής και διατηρούσε ανοιχτό τον δίαυλο στρατηγικής συνεργασίας με τη Λευκωσία. Η στενή σχέση του με τον Βάσο Λυσσαρίδη και την ΕΔΕΚ αποτέλεσε μια από τις ισχυρότερες γέφυρες ανάμεσα στον ελληνικό και τον κυπριακό πολιτικό χώρο, αφήνοντας μια παρακαταθήκη που εξακολουθεί να εμπνέει όσους πιστεύουν ότι ο ελληνισμός μπορεί να πορεύεται με κοινό όραμα, αλληλεγγύη και εθνική αξιοπρέπεια.