Η σύγχρονη ζωή είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με χιλιάδες χημικές ουσίες που βρίσκονται παντού γύρω μας. Στα τρόφιμα που καταναλώνουμε, στα προϊόντα προσωπικής φροντίδας, στα απορρυπαντικά, στα πλαστικά αντικείμενα, ακόμη και στον αέρα που αναπνέουμε μέσα στο ίδιο μας το σπίτι. Αν και οι περισσότερες από αυτές τις ουσίες θεωρούνται ασφαλείς όταν χρησιμοποιούνται σύμφωνα με τις οδηγίες, η επιστημονική κοινότητα εκφράζει ολοένα και μεγαλύτερη ανησυχία για τις επιπτώσεις της μακροχρόνιας και αθροιστικής έκθεσης σε ορισμένες χημικές ενώσεις που συνδέονται με την εμφάνιση καρκίνου και γενετικών μεταλλάξεων.
Ο καρκίνος αποτελεί μία από τις κυριότερες αιτίες θανάτου παγκοσμίως. Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, σημαντικό ποσοστό των καρκίνων σχετίζεται με περιβαλλοντικούς και επαγγελματικούς παράγοντες, στους οποίους περιλαμβάνεται η έκθεση σε καρκινογόνες χημικές ουσίες.
Τι είναι οι γενετικές μεταλλάξεις και πώς οδηγούν στον καρκίνο;
Το ανθρώπινο σώμα αποτελείται από τρισεκατομμύρια κύτταρα που περιέχουν το γενετικό μας υλικό, το DNA. Καθημερινά συμβαίνουν φυσιολογικά χιλιάδες μικρές βλάβες στο DNA, οι οποίες συνήθως επιδιορθώνονται από πολύπλοκους κυτταρικούς μηχανισμούς.
Όταν όμως ορισμένες χημικές ουσίες προκαλούν επαναλαμβανόμενες ή εκτεταμένες βλάβες, οι μηχανισμοί αυτοί ενδέχεται να αποτύχουν. Τότε δημιουργούνται μόνιμες μεταλλάξεις που μπορούν να επηρεάσουν γονίδια υπεύθυνα για τον έλεγχο της κυτταρικής ανάπτυξης.
Αποτέλεσμα είναι η ανεξέλεγκτη πολλαπλασιαστική δραστηριότητα των κυττάρων και η σταδιακή ανάπτυξη κακοήθων όγκων.
Οι χημικές ουσίες που προκαλούν ανησυχία
Βισφαινόλη Α (BPA)
Η Βισφαινόλη Α χρησιμοποιείται ευρέως στην παραγωγή πλαστικών και συσκευασιών τροφίμων.
Μελέτες έχουν δείξει ότι μπορεί να λειτουργεί ως ενδοκρινικός διαταράκτης, μιμούμενη τη δράση των οιστρογόνων. Η χρόνια έκθεση έχει συσχετιστεί με αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης ορμονοεξαρτώμενων καρκίνων, όπως του μαστού και του προστάτη.
Φθαλικές ενώσεις
Οι φθαλικές ενώσεις βρίσκονται σε πλαστικά προϊόντα, αρώματα, καλλυντικά και συσκευασίες.
Η επιστημονική έρευνα δείχνει ότι μπορούν να επηρεάσουν το ενδοκρινικό σύστημα, ενώ ορισμένες έχουν συνδεθεί με αλλοιώσεις στο γενετικό υλικό και αυξημένο κίνδυνο καρκινογένεσης.
Φορμαλδεΰδη
Η φορμαλδεΰδη χρησιμοποιείται σε οικοδομικά υλικά, έπιπλα, κόλλες και ορισμένα καλλυντικά προϊόντα.
Η Διεθνής Υπηρεσία Έρευνας για τον Καρκίνο (IARC) την έχει κατατάξει ως αποδεδειγμένα καρκινογόνο για τον άνθρωπο, συνδέοντάς την κυρίως με καρκίνους της ρινικής κοιλότητας και αιματολογικές κακοήθειες.
Φυτοφάρμακα και ζιζανιοκτόνα
Η γεωργική βιομηχανία χρησιμοποιεί δεκάδες δραστικές ουσίες για την προστασία των καλλιεργειών.
Παρότι οι περισσότερες εγκρίνονται μετά από αξιολόγηση ασφαλείας, αρκετές έχουν κατά καιρούς βρεθεί στο επίκεντρο επιστημονικών αντιπαραθέσεων λόγω πιθανών συσχετίσεων με λεμφώματα, λευχαιμίες και άλλες μορφές καρκίνου.
PFAS – Τα «αιώνια χημικά»
Πρόκειται για μια μεγάλη κατηγορία ουσιών που χρησιμοποιούνται σε αντικολλητικά σκεύη, αδιάβροχα υφάσματα, συσκευασίες τροφίμων και πυροσβεστικούς αφρούς.
Ονομάζονται «αιώνια χημικά» επειδή παραμένουν στο περιβάλλον και στον ανθρώπινο οργανισμό για πολλά χρόνια. Έρευνες τα έχουν συνδέσει με αυξημένο κίνδυνο καρκίνου των νεφρών, των όρχεων και άλλων οργάνων.
Ο κίνδυνος της αθροιστικής έκθεσης
Ένα από τα μεγαλύτερα ερωτήματα που απασχολούν τους επιστήμονες δεν αφορά μόνο την έκθεση σε μία μεμονωμένη ουσία αλλά στο λεγόμενο «κοκτέιλ χημικών».
Καθημερινά ο άνθρωπος εκτίθεται ταυτόχρονα σε δεκάδες ή και εκατοντάδες διαφορετικές ουσίες μέσω της διατροφής, του νερού, του αέρα και των προϊόντων που χρησιμοποιεί.
Αν και κάθε ουσία ξεχωριστά μπορεί να βρίσκεται κάτω από τα επιτρεπτά όρια ασφαλείας, οι αλληλεπιδράσεις μεταξύ τους δεν είναι πάντοτε πλήρως κατανοητές. Γι’ αυτό και η επιστημονική κοινότητα ζητά ολοένα και πιο αυστηρή αξιολόγηση των συνδυαστικών επιδράσεων.
Οι πιο ευάλωτες ομάδες
Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί η έκθεση:
Εγκύων γυναικών
Βρεφών και μικρών παιδιών
Εργαζομένων σε βιομηχανίες και γεωργικές εργασίες
Ατόμων με γενετική προδιάθεση για καρκίνο
Κατά τη διάρκεια της εμβρυϊκής ανάπτυξης, ακόμη και μικρές παρεμβάσεις στο γενετικό υλικό ή στο ορμονικό σύστημα ενδέχεται να έχουν μακροχρόνιες συνέπειες για την υγεία.
Μπορούμε να προστατευτούμε;
Η πλήρης αποφυγή των χημικών ουσιών είναι πρακτικά αδύνατη στη σύγχρονη κοινωνία. Ωστόσο, οι ειδικοί προτείνουν ορισμένα μέτρα που μπορούν να μειώσουν σημαντικά την έκθεση:
Αποφυγή θέρμανσης τροφίμων σε πλαστικά δοχεία.
Χρήση γυάλινων ή ανοξείδωτων σκευών.
Επιλογή καλλυντικών με λιγότερα χημικά πρόσθετα.
Καλός αερισμός των εσωτερικών χώρων.
Συχνό πλύσιμο φρούτων και λαχανικών.
Περιορισμός χρήσης ισχυρών καθαριστικών χωρίς λόγο.
Προσεκτική ανάγνωση των ετικετών των προϊόντων.
Η νέα πρόκληση για τη δημόσια υγεία
Η σύνδεση μεταξύ χημικών ουσιών, γενετικών μεταλλάξεων και καρκίνου αποτελεί ένα από τα πιο κρίσιμα πεδία έρευνας της σύγχρονης ιατρικής. Παρότι η επιστήμη δεν έχει καταλήξει ότι κάθε χημικό προϊόν της καθημερινότητας είναι επικίνδυνο, τα στοιχεία που συσσωρεύονται τα τελευταία χρόνια υποδεικνύουν ότι η μακροχρόνια έκθεση σε ορισμένες ουσίες δεν μπορεί να αγνοηθεί.
Η μάχη κατά του καρκίνου δεν αφορά μόνο τις θεραπείες και τα φάρμακα. Ξεκινά πολύ νωρίτερα, από την πρόληψη, την ενημέρωση και την κατανόηση των παραγόντων που επηρεάζουν το DNA μας καθημερινά. Σε έναν κόσμο όπου η χημεία βρίσκεται παντού, η γνώση παραμένει το ισχυρότερο μέσο προστασίας της ανθρώπινης υγείας.